Ekim Nöbeti (Münavebe/ Rotasyon)

Organik tarımın esaslarından biri olan ekim nöbeti, bahçe veya tarlanın üzerinde belirli bir sıraya göre, belirli bitkilerin arka arkaya yetiştirilmesine denir.

 

Ekim Nöbeti (münavebe) nedir?

Organik tarımın esaslarından biri olan ekim nöbeti (münavebe ya da ürün rotasyonu), aynı bahçe veya tarlanın üzerinde belirli bitkilerin, belirli bir sıraya göre arka arkaya yetiştirilmesine denir. Farklı bitkilerin birbirini izleyerek yetiştirildiği bu sistem, hem toprak hem de bitki açısından birçok yararlar sağlamakta. 
 
Münavebe sistemi bahçıvanın niceliksel ve niteliksel ihtiyaçlarının yanı sıra, özellikle bitkilerin ihtiyaçları doğrultusunda yapılmalıdır. Bu anlamda, etkili olabilmesi için, bitkiler arasındaki ilişkiler (kardeş bitkiler) ilkelerini dikkate almayı unutmamak gerekir. Ekim nöbeti, büyük ölçekli sebze bahçeleri için ( 1 dönüm ve fazlası) tam anlamıyla şarttır. Daha küçük bahçelerde, parsellerin birbirlerine daha yakın olmasından dolayı, zararlı ve mantar hastalıkların birçoğu  engellenemese de, toprağın sağlığı açısından önemlidir. 

Ekim Nöbetinin (münavebe) yararları 

  • Her bitki topraktan eşit ölçülerde besin elementi kaldırmaz. Bazıları belirli besin maddelerinden fazla kaldırır, bazıları da çok az harcarlar. Aynı bitkinin üst üste yetiştirilmesi o madde bakımından toprağın fazla zayıflamasına yol açar.
  • Toprakta yaşayan zararlıların (nematot) ve hastalıkların (mantar) önlenebilir : belirli hastalıklar belli bitkileri hastalandırmakta, aynı bitkinin üst üste yetiştirmesi hastalığın şiddetini arttırmaktadır. Ekim nöbetinde farklı bitkilerin devreye girmesi ile zararlının zarar yapması önlenir.
  • Verim ve kalitenin düşmesine sebep olan toprak yorgunluğu önlenebilir
  • Bitki kök salgılarının zararlı etkisi önlenebilir. Her bitkinin kök bölgesinde salgıladığı maddeler farklı olur, bu salgılar devamlı aynı bitkinin aynı salgıları olursa, topraktaki mikroorganizmalar belli yönde etkilenir. Ekim nöbeti sisteminde bu problem de ortadan kalkacaktır.
  • Topraklarda organik maddenin yeterli olması başta toprağın su tutma kapasitesini artırır. Toprakta makro ve mikro besin elementlerinin dengesini sağlar, toprağın havalanmasına yardımcı olur, toprak mikroorganizmalarının daha aktif çalışmasını sağlayarak ayrışma ve parçalanmanın hızını artırır. Ayrıca da, kaymak tabakasının oluşmasını engelleyerek, topraktaki organik maddeler, fidelerin topraktan çıkmasına ve düzenli gelişmesine yardımcı olurlar.
  • Yetiştirilen bitkilerin gelişme dönemlerinde toprağı belli oranlarda örtmeleri, erozyon üzerine etkili olmaktadır.

Ekim nöbeti nasıl uygulanır?

  • Bitkiler sınıflandırılır 
  • Bahçe eşit parsellere bölünür 

Bitkilerin sınıflandırılması

  • Bitkilerin botanik ailesine göre sınıflandırılması,
  • Bitkilerin tipine göre sınıflandırılması,
  • Bitkilerin gübre isteklerine göre sınıflandırılması, 

Botanik ailesine göre bitkilerin sınıflandırması

Aynı aileden olan bitkilerin besin ihtiyaçları, hastalık ve zararlıları da aynıdır. Aynı botanik aileden olan bitkiler aynı parselin üzerinde yetiştirilebilir. Tabi ki, bitkiler arasında komşuluk ilişkileri dikkate almayı unutmayın. 
 

Botanik ailesine göre sınıflandırma

Turpgiller (Brassicaceae)

Lahanaların hepsi, turplar, şalgam, hardal, roka...

Kabakgiller (Cucurbitaceae)

Kabak, sakız kabağı, bal kabağı, salatalık ve hıyar, kornişon, kavun ve karpuz... 

Patlıcangiller (Solanaceae)

Domates *, patates **, patlıcan, biber, altın çilek...

Soğangiller (Alliaceae)

Soğan, sarımsak, pırasa, kuşkonmaz...

Maydonozgiller (Apiaceae ya da Umbelliferae) 

Havuç, kereviz, rezene, yabani havuç, frenk maydanozu (Anthriscus cerefolium), maydonoz, kişniş...

Baklagiller (Fabaceae)

Fasulye (beyaz ve yeşil), bakla, bezelye, mercimek, yonca, yer fıstığı, soya, acı bakla, fiğ... 

Papatyagiller (Asteraceae ya da Compositae)

Enginar, yabani enginar, hindiba, marul ve salata, karahindiba, tekesakalı, sakız otu, Ayçiçeği, stevia...

Kazayağıgiller (Chenopodiaceae)

Pancar, ıspanak, pazı, kara pazı, amaranthus, kinoa...

Ballıbabagiller (Lamiaceae)

Fesleğen, nane, ada çayı, kekik...

Buğdaygiller (Poaceae)

Buğday, mısır, yulaf, çavdar, ekmeklik buğday, sorgum...

 

Sebze tipine göre sınıflandırma

 

Sebze tipine göre sınıflandırma

Yaprak tipi sebzeler (azot bakımından isteklidir)                           

Lahanaıspanakmarul ve salata... (azot bakımından isteklidir)

Meyve tipi sebzeler (potasyum bakımından isteklidir)

Domates *, patlıcankabakbibersalatalık... 

Kök tipi sebzeler (potasyum bakımından isteklidir)

Patates **, havuçturp, şalgam, pancar...

Yumru ve yalancı yumru tipi sebzeler (fosfor bakımından isteklidir)           

Soğanpırasa, sarımsak...

Tohum (tahıl) tipi sebzeler 

Fasulyebezelyemercimek, nohut...

 
* Domates aynı yerde birkaç yıl boyunca kalabilir.  
** Patates bahçeyi "temizlemek" için mükemmel bir bitkidir. Patates, ayrı bir kategori olarak kabul edilir.
 

Bitkilerin gübre isteklerine sınıflandırma

Besin maddesince oldukça istekli, orta derecede istekli, neredeyse hiç isteği olmayan ve de toprağın yapısını iyileştiren bitkilere göre, bahçenizde yetiştirmek istediğiniz bitkileri organize edebilirsiniz.
 

Bitkilerin gübre isteklerine göre sınıflandırma

Çok istekli sebzeler

m² başına en az 3 kg kompost

Yaprak tipi sebzeler : brüksel lahanası hariç, lahanaların** hepsi ve ıspanak**.

Meyve tipi sebzelerde : salatalık, kabak*, sakız kabağı*, kavun, ve balkabağı*, domates, biber ve patlıcan. 

Diğer : enginar, rezene, çilek, mısır, pırasa ve patates 

 

Orta derecede istekli sebzeler

m2 başına 1 ilâ 3kg arası kompost

Sebzelerin gübre isteklerine göre sınıflandırma

Kök tipi sebzeler : rezene hariç, havuç**,  yabani havuç**, turp, şalgam, pancar**, kereviz ...

Yumrulu ve yalancı yumrulu tipi sebzeler : soğan, frenk soğanı ve pırasa. 

Kuşkonmaz, pazı, marul**, hindiba**, tekesakalı**

Hiç isteği olmayan sebzeler 

Brüksel lahanası, sarımsak, fasulye, bezelye, bakla  

Toprağı zenginleştiren

Yeşil gübreler, baklagiller 

 
* Kabak ve sakız kabağı taze komposttan hoşlanır.
** olgun komposttan hoşlanan sebzeler (iyi ayrışmış)Diğer sebzeler ise orta olgunlukta komposttan hoşlanır. 

Ekim nöbeti örneği (4 eşit parsele bölünmüş bir bahçe) 

Birinci yıl 

- 1 nolu parsel : Çok istekli sebzeler m² başına en az 3 kg kompost ilave edilmelidir.
Patlıcangiller, kabakgiller (lahana, pırasa, kereviz, rezene ve ıspanak)* 
* 2 nolu parsele de ekilebilir 
 
- 2 nolu parsel : Orta derecede istekli sebzeler m² başına 1 ilâ 3kg arası kompost ilave edilmelidir.
Marul, hindiba, ıspanak, pazı, pancar, havuç, yabani havuç, (şalgam ve soğan)*
* 3 nolu parsele de ekilebilir
 
- 3 nolu parsel : toprağa kompost ilavesi yapılmayabilir, ya da m² başına en fazla 1 kg kompost ilave edillebilir.
Baklagiller, sarımsak, turp, kuzu gevreği...
 
- 4 nolu parsel : toprağı zenginleştiren yeşil gübre dikilir, çiçeğe kalkmadan evel kesilir ve de toprağa gömülür.
Hardal, arıotu, karabuğday, fiğ, çavdar, yulaf, acı bakla...  

İkinci yıl

  • 1.parsel 2 nolu olur, 2.parsel 3 nolu olur,  3.parsel 4 nolu olur ve 4.parsel 1 nolu olur.  

Hangi bitkiden önce ya da sonra, hangi bitkinin yetiştirilmemesi gerekir?

Bu bitkilerden önce ya da sonra…

Yetiştirilmemesi gereken sebze…

Kabakgiller

Domates, biber

Patlıcan

Baklagiller (bakla, bezelye, fasulye, yonca)

Soğangiller (sarımsak, soğan, pırasa, arpacık soğanı)

Baklagiller (bakla, bezelye, fasulye, yonca)

Pancar

Havuç, soğan, hindiba

Havuç

Patates, mısır, pancar, hindiba

Kereviz

Pancar, havuç, hindiba (tatlı veya acı radika), fasulye

Hindiba (tatlı veya acı radika)

Havuç, mısır

Ispanak

Havuç, hindiba

Sakız kabağı, kabak, kavun

Patates, havuç, kereviz

Fasulye

Havuç

Marul ve salata

Fasulye

Soğan

Mısır, havuç

Patates

Havuç, hindiba (tatlı veya acı radika), pırasa

Domates

Pancar


Biyodinamik tarımda tercih edilen ekim nöbeti örneği 

İlk yıl : tohum ve meyve tipi sebze / potasyum bakımından isteklidir : salatalık, domates, patlıcan, kavun, buğdaygiller 
İkinci yıl : çiçek tipi sebze (Enginar, karnıbahar...) ve de şifalı bitkiler
Üçüncü yıl : yaprak tipi sebzeler azot bakımından istekli (pırasa, marul, ıspanak,pazı, lahana...)
Dördüncü yıl : kök ve yumru tipi sebzeler, potasyum ve fosfor bakımından isteklidir (soğan, arpacık soğanı, havuç, pancar, turp...)
Beşinci, altıncı, yedinci ve de sekizinci yıl : Çilek (çok yıllık bitkidir).

Küçük ölçekli sinerjik (permakültür) bahçelerde 

Permakültür prensiplerine (sinerjik bahçe) göre tasarlanmış küçük aile bahçelerinde, yetişen bitkilerin çeşitliliğinden dolayı (aynı bitkinin veya aynı bitki ailesinin arka arkaya yetiştirilmemesi halinde), münavebe yapmaya gerek kalmayabilir. Bu tip bahçelerde, bitki çeşitliliğin sayesinde sağlanan denge, hastalık ve zararlıların büyük kısmını kontrol altında tutar.

Bazı istisnalar

Ekim nöbeti, kuşkonmaz, enginar, çilek veya ahududu gibi bazı çok yıllık sebzeler için geçerli değildir.
Turp veya maydanoz neredeyse hiç istekli değildir, ve de diğer sebzelerin tersine, aynı yerde birkaç yıl kalabilir.

Dikkat !

- Yumrulu ve lahanagiller ve de nohut en az 4 -5 yıl boyunca aynı yere geri ekilmemelidir.
 
- Rhizoctonina kök ve kökboğazı gibi bazı hastalıkların hakim olduğu bahçelerde en az 5 yıl boyunca  kuşkonmaz, pancar, çilek, hindiba, patates, bezelye, fasulye ve bakla ekilmemelidir. Çünkü mantar bu bitkilerde de yaşamını sürdürmektedir.
 
Domates ve patatesin üzerinde bakteriyel, virüs ve mantar hastalığı durumunda, aynı yere en az 4-5 yıl boyunca geri dikilmemelidir.
 
- Çileğin üzerinde bakteriyel, virüs ve mantar hastalığı durumunda, aynı yere en az 7-8 yıl boyunca geri dikilmemelidir.